Ýerine ýetiriş yzarlamasy, töleg buýrugyna garşylyk bildirmek, ele alyş işleri, ýoklugyny kesgitlemek-yzyna almak işleri bilen synmak we konkordat işlerinde hukuk goldawy.
Bergi gatnaşyklaryndan gelip çykýan algylaryň tutulyp alynmagy, bergidaryň borjuny berjaý etmezligi, ýerine ýetiriş yzarlamalary, ele alyş işleri, töleg buýruklary, garşylyklar, ýoklugyny kesgitlemek we yzyna almak işleri bilen synmak işleri, tehniki bilimi we tertip kadalaryna erk etmegi talap edýän möhüm hukuk ugurlarydyr.
Ýerine ýetiriş we synmak hukugy, algydar bilen bergidaryň arasyndaky hukuk gatnaşygynyň mejbury ýerine ýetiriş ýoly bilen tamamlanmagyny we belli bir şertlerde bergidaryň emläginiň ýatyrylmagyny (satylyp paýlanylmagyny) düzgünleşdirýän hukuk pudagydyr.
Edaramyz; çözgütsiz we çözgütli ýerine ýetiriş yzarlamalary, kambio resminamalaryna degişli yzarlamalar, ele alyş işleri, öňüni alyş ele alyşy, töleg buýruklary, ýerine ýetiriş yzarlamasyna garşylyk bildirmek, garşylygyň ýatyrylmagy, ýoklugyny kesgitlemek, yzyna almak, bergidaryň we üçünji şahslaryň hukuklary, gozgalýan we gozgalmaýan emlägi ele almak, aýlyga ele alyş, bank hasaplaryna ele alyş, ulag serişdesini ele almak, ipoteka we girew yzarlamasy, synmak we konkordat işleri ýaly meseleler bilen bir hatarda ýerine ýetiriş we synmak hukugy ugrunda hukuk maslahat we aklawjylyk hyzmatyny hödürleýär.
Ýerine ýetiriş işlerinde möhletleriň gysga bolmagy we edilmeli işleriň kanunda bellenen tertibe boýun bolmagy sebäpli, töleg buýrugynyň ýa-da ýerine ýetiriş müdirliginiň işiniň gowşurylmagyndan soň hukuk ýagdaýynyň gijikdirilmän bahalandyrylmagy möhümdir.
Ýerine ýetiriş we synmak hukugy; bir adamyň ýa-da kompaniýanyň eýe bolan algysynyň, bergidaryň meýletin razylygy bilen tölenmedik ýagdaýynda döwletiň mejbury ýerine ýetiriş mehanizmleri arkaly tutulyp alynmagyny we kanunda göz öňünde tutulan ýagdaýlarda bergidaryň emläginiň ýatyrylmagyny düzgünleşdirýän hukuk pudagydyr. Ýerine ýetiriş hukugynyň esasy maksatlarynyň biri algydaryň algysyna ýetmegini üpjün etmek bolsa-da, bergidaryň we üçünji şahslaryň kanundan gelip çykýan hukuklarynyň goralmagy hem möhümdir. Şu sebäpli ýerine ýetiriş yzarlamalarynda hem algydaryň algysyny netijeli tutup almagy, hem-de bergidaryň kanuna ters yzarlama we ele alyşlardan goralmagy babatda hukuk seljermesi geçirilmelidir.
Algydaryň elinde kazyýet çözgüdi bolmazdan başlap biljek ýerine ýetiriş yzarlamalary çözgütsiz ýerine ýetiriş yzarlamasy diýlip atlandyrylyp bilner. Pul ýa-da kepillik algylary babatda yzarlama başladylanda algynyň gelip çykyşy, bergidar barada maglumatlar, algynyň mukdary, göterim, möhlet, yzarlamanyň görnüşi we ygtyýarly ýerine ýetiriş edarasy ýaly meseleleriň dogry kesgitlenilmegi zerurdyr. Bergidaryň töleg buýrugyna garşylyk bildiren ýagdaýynda yzarlama işiniň nähili dowam etjekdigi aýratynlykda bahalandyrylmalydyr.
Kazyýet ýa-da kanunda çözgüt hökmünde kabul edilen resminamalar bilen tassyklanan algylaryň tutulyp alynmagy maksady bilen çözgütli ýerine ýetiriş ýoluna ýüz tutulup bilner. Çözgütli ýerine ýetiriş yzarlamasynda kazyýet çözgüdiniň mazmuny, çözgüdiň güýje girendigi ýa-da girmändigi, yzarlama edilip bilinjekdigi, göterim we goşmaça tölegler, töleg buýrugy, ýerine ýetiriş buýrugy we ele alyş işleri öwrenilýär. Çözgüdiň häsiýetine görä güýje girme şertiniň bar ýa-da ýokdugy aýratynlykda bahalandyrylmalydyr.
Çek, weksel we trata ýaly kambio resminamalaryna esaslanýan algylarda aýratyn yzarlama tertibi ulanylyp bilner. Kambio resminamalaryna degişli yzarlamalarda resminamanyň görnüş şertleri, möhleti, indossamenti, goly, ygtyýarly eýesi, tölegi, protesti, möhletiň geçmegi we yzarlama möhleti ýaly meseleler möhümdir. Bu yzarlama görnüşinde bergidaryň ýüz tutup biljek hukuk ýollary we garşylyk bildirmek möhletleri umumy ele alyş ýoly bilen yzarlamadan tapawutlanyp biler.
Bergidar, özüne iberilen töleg buýrugyna garşy kanunda göz öňünde tutulan şertlerde we möhletlerde garşylyk bildirip biler; garşylyk bergiň ählisine, bir bölegine, göterime, göterim möçberine, ygtyýarlyga ýa-da gola degişli bolup biler. Garşylygyň häsiýeti, ýerine ýetiriş yzarlamasynyň dowam edip etmejekdigi we algydaryň ýüz tutup biljek hukuk ýollary babatda möhümdir. Bergidaryň ýerine ýetiriş yzarlamasyna garşylyk bildirmegi sebäpli duran yzarlama babatda, belli şertler bar bolan ýagdaýynda algydar tarapyndan garşylygyň ýatyrylmagy işiniň açylmagy gündeme gelip biler; bu işde algynyň bardygy, bergi gatnaşygynyň hukuk häsiýeti, garşylygyň haklylygy, algynyň möhletiniň gelendigi we subutnamalar bahalandyrylýar, şertler ýüze çykanda ýerine ýetirişi inkär etme jerimesi talaby hem gündeme gelip biler. Käbir ýerine ýetiriş yzarlamalarynda bolsa bergidaryň garşylygynyň aradan aýrylmagy üçin ýerine ýetiriş kazyýetine ýüz tutulmagy mümkin bolup biler; bu ýola ýüz tutup bilmek üçin yzarlamanyň esasynyň häsiýeti we kanunda göz öňünde tutulan resminamalaryň bar ýa-da ýokdugy möhümdir.
Bir adamyň hakykatda bergidar bolmadyk halda bergidar diýen aýyplama bilen ýüzbe-ýüz bolan ýagdaýynda ýoklugyny kesgitlemek işi gündeme gelip biler; bu işde esasy maksat, bar bolan bergi gatnaşygynyň ýokdugynyň kesgitlenilmegidir. Aýratyn-da bergiň hiç haçan ýüze çykmandygy, bergiň tölenendigi, gola degişli jedel, bergiň gutarmagy ýa-da yzarlamanyň nähakdygy ýaly ýagdaýlarda hukuk bahalandyrmasy geçirilip bilner. Bergidar bolmadyk halda ýerine ýetiriş yzarlamasynyň netijesinde töleg etmäge mejbur bolan adamyň, belli şertlerde töleg eden pulunyň yzyna alynmagy maksady bilen yzyna almak işine ýüz tutmagy hem gündeme gelip biler; bu talapda yzarlamanyň hukuk esasy, töleg, bergiň bar ýa-da ýokdugy we tölegiň haýsy şertlerde edilendigi bilelikde bahalandyrylýar.
Algynyň tutulyp alynmagynyň kepillendirilmegi maksady bilen belli şertler bar bolan ýagdaýynda öňüni alyş ele alyşy talap edilip bilner. Öňüni alyş ele alyşy aýratyn-da bergidaryň emlägini elden çykarmak ýa-da algynyň tutulyp alynmagyny kynlaşdyrmak ähtimallygy bolan ýagdaýlarda ähmiýete eýe bolup biler. Öňüni alyş ele alyşy babatda algynyň häsiýeti, möhletiniň gelendigi, kepillik, bergidaryň emlägi we yzarlama-iş prosesi aýratynlykda bahalandyrylýar.
Ýerine ýetiriş yzarlamasynyň güýje girmegi ýa-da kanunda göz öňünde tutulan şertleriň ýüze çykmagyndan soň bergidaryň emlägine ele alyş goýulmagy gündeme gelip biler. Ele alyş işleri bank hasaplary, gozgalýan emläkler, ulag serişdeleri, gozgalmaýan emläkler, aýlyk we zähmet haky bilen üçünji şahslardaky algylar arkaly amala aşyrylyp bilner. Haýsy emläk bölekleriniň ele alnyp bilinjekdigi we ele alyşyň gerimi kanuny düzgünler çäginde bahalandyrylmalydyr.
Bergidaryň bank hasaplarynda bar bolan pul we algylar babatda elektron ele alyş ulanylyşy gündeme gelip biler; ele alyşyň esasy, hasapdaky pulyň häsiýeti, ele alnyp bilinjekdigi we üçünji şahslaryň hukuklary öwrenilip bilner. Bergidaryň zähmet haky we aýlygyna kanunda görkezilen çäklerde ele alyş ulanylyp bilner; aýlyk ele alyşynda bergidaryň iş berijisi, ele alyş haty, kesilýän göterim, birnäçe ele alyşyň bardygy we nobat ýaly meseleler möhümdir. Bergidaryň adyna hasaba alnan ulag serişdeleriniň ele alynmagy we belli şertlerde satylmagy hem mümkindir; ulag ele alyşy işlerinde ulagyň üstündäki bar bolan ele alyşlar, girew, tutulma, gymmatynyň kesgitlenilmegi we satuw işleri öwrenilip bilner.
Bergidaryň adyna hasaba alnan gozgalmaýan emlekler babatda ele alyş we satuw işleri amala aşyrylyp bilner; gozgalmaýan emlägiň tapu ýazgysy, ipotekalary, ele alyşlary, bellikleri, gymmaty we satuw şertleri öwrenilip ýerine ýetiriş işiniň kanuna laýyklygy bahalandyrylyp bilner. Bergidaryň ýa-da maşgalasynyň ýaşaýan öýüniň ele alynmagy babatda kanunda aýratyn düzgünler bar; anyk wakada gozgalmaýan emlägiň häsiýeti, bergidaryň ykdysady we durmuş ýagdaýy hem-de kanuny şertler bahalandyrylyp, ýaşaýan öýüň eldegrilmesizligi talabynyň öňe sürülip bilinjekdigi öwrenilip bilner. Kanun, bergidaryň käbir emlägini we hukuklaryny belli şertlerde ele alyp bolmajakdygyny hem düzgünleşdirýär; şahsy peýdalanyş zatlary, käri üçin zerur käbir gurallar we enjamlar bilen käbir girdejiler we hukuklar şu çäkde bahalandyrylyp bilner.
Bergidar ýa-da üçünji şahslar, belli şertlerde kanuna ters diýip hasap edýän ele alyşlaryna garşy ýüz tutup bilerler; ele alyşyň aradan aýrylmagy babatda ele alyşyň esasy, bergiň mukdary, ele alnan emlägiň häsiýeti, ele alnyp bilinmezligi, bergiň tölenendigi we tertipsiz ele alyş ýaly meseleler öwrenilip bilner. Ýerine ýetiriş yzarlamasy dowamynda bergidara degişli bolmadyk emlägiň ele alynmagy ýagdaýynda üçünji şahsyň eýeçilik ýa-da beýleki emläk hukuklary gündeme gelip biler; bu ýagdaýda eýeçilik hukugy talaby we eýeçilik hukugy işi ýaly hukuk ýollary söz açylyp biler. Aýratyn-da kompaniýalaryň işjeňlik görkezýän iş ýerlerinde, bergidara degişli bolmadyk emlekleriň ele alynmagy babatda üçünji şahslaryň hukuklarynyň goralmagy möhümdir.
Ele alnan emlekleriň kanunda göz öňünde tutulan tertipde satuwa çykarylmagy mümkindir; satuw işlerinde satuw yglany, çak edilen baha, elektron satuw, teklipler, söwda şertleri we söwdanyň netijesi ýaly meseleler möhümdir. Ýerine ýetiriş ýoly bilen amala aşyrylan satuwlarda kanuna garşylyk bar bolan ýagdaýynda belli şertlerde söwdanyň ýatyrylmagy talap edilip bilner; bu babatda satuw tertibi, yglan, gowşurylma, söwda şertleri, satuw bahasy we söwda prosesi öwrenilip bilner. Bu ugurdaky möhletler we ýüz tutma şertleri babatda ätiýaçly hereket edilmelidir.
Kompaniýalar üçin söwda algylarynyň öz wagtynda tutulyp alynmagy kärhananyň pul akymy babatda uly ähmiýete eýedir. Edaramyz tarapyndan hasap-faktura algylary, jari hasap algylary, söwda şertnamalary, çekler we resminamalar, haryt we hyzmat bahalary bilen nähak bes etme sebäpli ýüze çykýan algylar babatda amatly ýerine ýetiriş yzarlama usulynyň kesgitlenilmegine gönükdirilen hukuk goldawy berlip bilner. Çek we weksel ýaly kambio resminamalaryna esaslanýan algylaryň tutulyp alynmagynda resminamanyň düzülen senesi, möhleti, bahasy, goly, indossamenti we ygtyýarly eýesi ýaly bölekleri bahalandyrylyp amatly yzarlama ýoly kesgitlenip bilner. Algynyň möhletiniň geçendigi ýa-da geçmändigi, algynyň gelip çykyşyna we degişli aýratyn kanunçylyga görä bahalandyrylýar; çek, weksel, şertnama, kärende algysy, söwda algysy ýa-da kazyýet çözgüdinden gelip çykýan algy babatda dürli möhletler söz açylyp biler.
Synmak, kanunda görkezilen şertler ýüze çykan ýagdaýynda söwda kompaniýalary we belli ýagdaýlarda synmaga degişli adamlar barada ulanylyp bilinjek, bergidaryň emläginiň kanuny tertip çäginde ýatyrylmagyna (satylyp paýlanylmagyna) gönükdirilen toplumlaýyn mejbury ýerine ýetiriş ýolydyr. Synmak prosesinde diňe bir algydar däl-de, bergidaryň ähli emlägi we algydarlaryň hukuk ýagdaýy bilelikde bahalandyrylýar. Synmak ýoly, aýratyn-da söwda işjeňligi bilen meşgullanýan bergidarlar babatda möhüm hukuk mehanizmidir; synmak yzarlamasynda algynyň häsiýeti, bergidaryň synmaga degişlidigi ýa-da däldigi, yzarlamanyň esasy, töleg buýrugy, bergiň tölenendigi ýa-da tölenmändigi we synmak talaby ýaly meseleler bahalandyrylýar. Kanunda görkezilen şertler bar bolan ýagdaýynda käbir ýagdaýlarda gönüden-göni synmak talap edilmegi hem mümkin bolup biler; gönüden-göni synmak sebäpleriniň ýüze çykandygy ýa-da çykmandygy, bergidaryň hukuk derejesi we anyk wakanyň aýratynlyklaryna görä bahalandyrylmalydyr. Synmak proseslerinde bergidaryň maliýe ýagdaýynyň gowulandyrylmagyna gönükdirilen dürli hukuk mehanizmleri hem bar; aýratyn-da töleg kynçylygyny başdan geçirýän kärhanalar babatda konkordat, gaýtadan gurnama we beýleki hukuk çözgüt ýollarynyň bahalandyrylmagy möhümdir.
Konkordat, bergilerini möhletinde töläp bilmeýän ýa-da töläp bilmezlik howpy astynda bolan bergidaryň, kanunda göz öňünde tutulan şertler çäginde bergilerini belli bir meýilnama esasynda töläp bilmegine ýa-da maliýe ýagdaýyny gaýtadan gurnap bilmegine gönükdirilen hukuk mehanizmidir. Konkordat prosesinde wagtlaýyn möhlet, kesgitli möhlet, konkordat komissary, algydarlaryň ýagdaýy, algy bildirişleri, taslama we kazyýet seljermesi ýaly köp hukuk prosesi bar. Maliýe taýdan kynçylyk çekýän kompaniýalar babatda konkordat arzasynyň öz wagtynda bahalandyrylmagy möhümdir; arza prosesinde kompaniýanyň maliýe hasabatlary, bergi gurluşy, algylary, pul akymy, baýlyklary we töleg meýilnamasy öwrenilip konkordat taslamasynyň amala aşyrylyp bilinjekdigi bahalandyrylýar. Konkordat diňe bergidar üçin däl-de, algydarlar üçin hem möhüm netijeleri döredýär; algydarlaryň algylaryny bildirmegi, konkordat taslamasyny bahalandyrmagy, algydarlar ýygnagyna gatnaşmagy, ses bermegi we komissarlyk-kazyýet proseslerini yzarlamagy zerur bolup biler. Konkordat möhleti içinde bar bolan ýerine ýetiriş yzarlamalarynyň ýagdaýy we täze yzarlamanyň başladylyp başladylyp bilinmejekdigi, kanunda göz öňünde tutulan düzgünler çäginde bahalandyrylmalydyr; şu sebäpli konkordat yglan eden kompaniýadan algysy bolan adamlaryň yzarlama we tutup alyş strategiýasyny aýratynlykda bahalandyrmagy möhümdir.
Ýerine ýetiriş hukugynyň maksady diňe algydaryň algysyny tutup almagyny üpjün etmek däldir. Bergidaryň hem kanundan gelip çykýan dürli hukuklary bardyr: nähak yzarlama garşy garşylyk bildirip biler, bergiň ýokdugyny öňe sürüp biler, ele alnyp bilinmeýän emlekler babatda garşylyk bildirip biler, tertipsiz gowşurylma garşy hukuk ýollaryna ýüz tutup biler, nähak ele alyşyň aradan aýrylmagyny talap edip biler we bergiň tölenmegi ýa-da gaýtadan gurnalmagy üçin çözgüt ýollaryny bahalandyryp biler. Ýerine ýetiriş we synmak jedellerinde şertnamalar, hasap-fakturalar, jari hasap ýazgylary, çekler we resminamalar, bank kwitansiýalary, töleg ýazgylary, duýduryşlar, elektron poçta ýazyşmalary, söwda depderleri we ýazgylar, kazyýet çözgütleri we ýerine ýetiriş işleri ýaly resminamalar möhüm bolup biler. Algynyň esasyny düzýän resminamalaryň yzarlamadan öň bahalandyrylmagy, dogry ýerine ýetiriş ýolunyň kesgitlenilmegi babatda möhümdir.
Algynyň häsiýetine görä amatly yzarlama ýoly kesgitlenip, ygtyýarly ýerine ýetiriş edarasynda yzarlama başladylyp bilner. Yzarlamanyň görnüşine görä töleg buýrugy ýa-da ýerine ýetiriş buýrugy bergidara iberilýär.
Ilki bilen töleg buýrugynyň haçan gowşurylandygy we yzarlamanyň görnüşi kesgitlenmelidir. Garşylyk bildirmek ýa-da beýleki hukuk ýüz tutmalar babatda möhletler yzarlamanyň görnüşine görä üýtgäp biljekdigi sebäpli işiň gijikdirilmän öwrenilmegi möhümdir.
Ýok. Garşylyk, yzarlama prosesiniň dowamy babatda netije berip biler, emma bergiň esasyny öz-özünden aradan aýyrmaýar. Algydaryň garşylygyň ýatyrylmagy ýa-da garşylygyň aradan aýrylmagy ýaly hukuk ýollaryna ýüz tutmagy mümkin bolup biler.
Kanunda görkezilen şertler we çäkler çäginde zähmet haky we aýlyk ele alyşy ulanylyp bilner.
Güýje giren ýa-da kanunda göz öňünde tutulan şertleri göterýän bir ýerine ýetiriş yzarlamasy çäginde bergidaryň bank hasaplaryndaky ele alnyp bilinjek baýlyklara ele alyş ulanylyp bilner.
Bergidaryň ýaşaýan öýüniň ele alynmagy babatda kanunda aýratyn düzgünler bar. Gozgalmaýan emlägiň häsiýeti we anyk wakanyň şertlerine görä ele alyşyň ulanylyp bilinjekdigi aýratynlykda bahalandyrylmalydyr.
Yzarlamanyň görnüşine we tapgyryna görä garşylyk bildirmek, ýoklugyny kesgitlemek ýa-da beýleki hukuk ýollary gündeme gelip biler. Möhletleriň sypdyrylmazlygy üçin töleg buýrugynyň gowşurylan gününden başlap hukuk ýagdaýynyň öwrenilmegi möhümdir.
Ýerine ýetiriş işiniň dowamlylygy; bergiň tölenip tölenmändigine, bergidaryň emlägine, garşylyklara, ele alyş we satuw işlerine hem-de işiň aýratynlyklaryna görä üýtgeýär.
Kompaniýanyň synmaga degişlidigi ýa-da däldigi we synmak şertleriniň ýüze çykandygy ýa-da çykmandygy anyk waka esasynda bahalandyrylmalydyr.
Her bir ýerine ýetiriş işi babatda aklawjy bilen wekillik hökmany däl. Emma aýratyn-da uly möçberli algylarda, söwda jedellerinde, kambio resminamalaryna esaslanýan yzarlamalarda, ele alyş we satuw işlerinde, ýoklugyny kesgitlemek we yzyna almak işlerinde hukuk goldawy almak hukuk ýitgileriniň öňüni almak babatda möhümdir.
Algyňyzyň tutulyp alynmazlygy, siziň hakyňyzda ýerine ýetiriş yzarlamasynyň başladylmagy, bank hasabyňyza ýa-da aýlygyňyza ele alyş goýulmagy, gozgalmaýan emlägiňiziň ýa-da ulagyňyzyň ele alynmagy, nähak bir ýerine ýetiriş yzarlamasy bilen ýüzbe-ýüz bolmagyňyz ýa-da kompaniýaňyzyň maliýe kynçylygy başdan geçirmegi ýagdaýynda hukuk ýagdaýynyň gijikdirilmän bahalandyrylmagy möhümdir. Edaramyz; ýerine ýetiriş yzarlamalary, söwda algylarynyň tutulyp alynmagy, çözgütsiz we çözgütli ýerine ýetiriş, kambio resminamalaryna degişli yzarlama, ele alyş, öňüni alyş ele alyşy, ýerine ýetiriş garşylyklary, garşylygyň ýatyrylmagy, garşylygyň aradan aýrylmagy, ýoklugyny kesgitlemek, yzyna almak, eýeçilik hukugy talaby, ýerine ýetiriş söwdalary, söwdanyň ýatyrylmagy, synmak we konkordat ugurlarynda hukuk maslahat we aklawjylyk hyzmatyny hödürleýär.